Σάββατο, 31 Αυγούστου 2013

Οι μαρτυρικές πόλεις είναι τόποι μνήμης και εκπαίδευσης




Γιώργος Τσιάκαλος
Τόποι μνήμης και εκπαίδευσης

Λίγο έξω από το Βερολίνο βρίσκεται το κτίριο όπου στις 10 Ιανουαρίου 1942 έγινε η Διάσκεψη των υψηλόβαθμων στελεχών του ναζιστικού κόμματος και των SS, στην οποία αποφασίστηκε η ολοκληρωτική εξόντωση των Εβραίων της Ευρώπης. Το κτίριο φέρει σήμερα το όνομα «Σπίτι της Διάσκεψης του Βάνζεε» και δέχεται κάθε μέρα εκατοντάδες επισκέπτες από τη Γερμανία και όλο τον κόσμο. Πριν την πρώτη τους επίσκεψη οι περισσότεροι αναρωτιούνται εάν είναι απλώς ένα διατηρητέο κτίριο, όπου βλέπει κανείς πώς ήταν εκείνη την εποχή, ή άλλο ένα μνημείο του ολοκαυτώματος. 


Μπαίνοντας μέσα αντιλαμβάνονται γρήγορα ότι δεν είναι ένα μουσείο, όπου ο σημερινός άνθρωπος τιμά από απόσταση αυτά που συνέβησαν στο παρελθόν. «Τόπος μνήμης και εκπαίδευσης» είναι ο υπότιτλος της επίσημης ονομασίας του, και οι μαθητές και οι μαθήτριες, που μαζί με τους καθηγητές και τις καθηγήτριές τους πλημμυρίζουν τις αίθουσες, πιστοποιούν ότι στην πραγματικότητα είναι ένα σχολείο για πάντα επίκαιρα θέματα. Ένα σχολείο για τη νέα  γενιά, αλλά επίσης ένα σχολείο για όσους από τους μεγαλύτερους δεν ενέσκηψαν  έγκαιρα στη μελέτη αυτών, που όπως αποδεικνύεται σήμερα σε όλες τις χώρες της Ευρώπης, ενώ ανήκουν στα βασικά ενός μορφωμένου ανθρώπου, διαχρονικά παραμελούνται στα σχολεία. Γιατί το πιο βασικό από όλα που χρειάζονται οι άνθρωποι στο σχολείο είναι να μάθουν να είναι άνθρωποι σε κάθε στιγμή της ζωής τους και να υπερασπίζονται την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.




Πολλοί επισκέπτονται τα στρατόπεδα θανάτου, όπως αυτό του Άουσβιτς και της Τρεμπλίνκα, στα οποία μαρτύρησαν εκατομμύρια άνθρωποι, κι ανάμεσά τους οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης. Όλα τα στρατόπεδα θανάτου είναι τόποι που συνταράσσουν και κινητοποιούν. Ένας από τους πατέρες της εκκλησίας έλεγε ότι, οι άνθρωποι θα πρέπει να ξεκινούν την ημέρα τους με μία επίσκεψη στα μνήματα, ώστε να νοιώθουν τι είναι σημαντικό στη ζωή και τι είναι επιπόλαιο και μάταιο. Κατ’ αναλογία, μπορεί να πει κανείς ότι, όλοι οι άνθρωποι πρέπει να επισκέπτονται τα ναζιστικά στρατόπεδα θανάτου για να κατανοούν τι είναι σημαντικό στην καθημερινή πολιτική πράξη και τι συγκυριακό και εφήμερο.




Όμως, η εμπειρία δείχνει ότι δεν αρκεί η εσωτερική κινητοποίηση για να μπορέσει το σύνθημα «ποτέ πια φασισμός» να γίνει αυτονόητη πραγματικότητα –χρειάζεται και η γνώση για τους τόπους όπου γεννιέται ο ναζισμός, για τις διαδικασίες που τον δυναμώνουν, για τις στολές παραλλαγής που τον καλύπτουν, για τα δικά μας λάθη που του δίνουν ευκαιρίες να γιορτάζει –έστω και πρόσκαιρες- νίκες. Την καλλιέργεια αυτής της γνώσης υπηρετεί κάθε «τόπος μνήμης και εκπαίδευσης», όπως αυτός του Βάνζεε. Η Διάσκεψη στο χώρο αυτό δεν ήταν στιγμιαίο έγκλημα, υπήρξαν επιστήμονες που το προετοίμασαν γιατί θεωρούσαν ότι αυτό προκύπτει από τις έρευνές τους, επιχειρηματίες που στο βωμό της μεγιστοποίησης του δικού τους κέρδους δεν δίσταζαν να αποδεχτούν τη δολοφονία εκατομμυρίων ανθρώπων, πολιτικοί που παρακολουθούσαν αφ’ υψηλού τον πρωτογονισμό των ναζιστών. Στο τόπο μνήμης και εκπαίδευσης του Βάνζεε οι επισκέπτες διδάσκονται πώς να ανακαλύπτουν, να μελετούν και να αντιμετωπίζουν όλα αυτά που οδηγούν στο ναζισμό και στα εγκλήματά του.




Στη χώρα μας, με δεκάδες μαρτυρικές πόλεις, τέτοιοι τόποι «μνήμης ΚΑΙ εκπαίδευσης» είναι ουσιαστικά άγνωστοι. Οι μεγάλες σχολικές εκδρομές υπηρετούν –«παραδοσιακά»!- τη διασκέδαση στα τουριστικά κέντρα και οι σπάνιες επισκέψεις στα μουσεία καλλιεργούν τις περισσότερες φορές  απλά το θαυμασμό για τους αρχαίους προγόνους και, συχνά, τροφοδοτούν, συνήθως άθελα, μια καταστροφική εσωτερική υπεροψία απέναντι στους απογόνους των άλλων. Όμως η εμφάνιση ενός ατόφιου ναζισμού στην πολιτική ζωή της χώρας μας δείχνει πια το δρόμο που είμαστε κι εμείς υποχρεωμένοι/ες  ν’ ακολουθήσουμε: Τόποι μνήμης και Παιδείας ο Χορτιάτης και οι άλλες μαρτυρικές πόλεις.

Δημοσιεύεται στην εφημερίδα ΧΟΡΤΙΑΤΗΣ, Σεπτέμβριος 2013
 

Κυριακή, 18 Αυγούστου 2013

Αντιναζιστική συνάντηση συνδικαλιστών στο Βερολίνο


επωνύμως

Θεσμοί Πολιτικής Παιδείας

Δημοσιεύτηκε: Κυριακή, 18 Αυγούστου 2013 | ΑΓΓΕΛΙΟΦΟΡΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ

 



ΤΟΥ ΓΙΩΡΓΟΥ ΤΣΙΑΚΑΛΟΥ

καθηγητή Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης ΑΠΘ

Μία συνάντηση συνδικαλιστών από την Ελλάδα, την Κύπρο και τη Γερμανία πριν από δύο εβδομάδες στο Βερολίνο ανέδειξε για άλλη μια φορά τη σημασία της Πολιτικής Παιδείας στη διαφύλαξη της δημοκρατίας και στην αντιμετώπιση των κινδύνων που ελλοχεύουν ιδιαίτερα σε εποχές οικονομικής κρίσης και κρίσης αξιών. Η συνάντηση αφορούσε το φαινόμενο της ναζιστικής και της λαϊκιστικής Ακροδεξιάς στην Ευρώπη και οργανώθηκε από τα τρία μεγαλύτερα εργατικά συνδικάτα της Γερμανίας που δραστηριοποιούνται, μεταξύ άλλων, στους τομείς των υπηρεσιών, της αυτοκινητοβιομηχανίας, της ενέργειας και των οικοδομών, και έχουν στους κόλπους τους περισσότερο από εφτά εκατομμύρια οργανωμένα μέλη. Παρόντα ήταν από τη γερμανική πλευρά επίσης τα Ιδρύματα Πολιτικής Παιδείας των εργατικών συνδικάτων και των κομμάτων των Σοσιαλδημοκρατών και της Αριστεράς. Τα ιδρύματα αυτά ξάφνιασαν θετικά και προκάλεσαν το ενδιαφέρον όσων συνδικαλιστών από την Ελλάδα και την Κύπρο δεν είχαν μέχρι τότε γνώση των θεσμών που αναπτύχθηκαν μετά το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο σε αρκετές χώρες τη Δυτικής και Βόρειας Ευρώπης ως μηχανισμός πρόληψης εκείνων των λαθών που προπολεμικά είχαν επιτρέψει την ανάπτυξη ναζιστικών κινημάτων με αποτέλεσμα την κατάλυση της Δημοκρατίας.

Πράγματι, η καλλιέργεια Πολιτικής Παιδείας βρέθηκε από νωρίς στο επίκεντρο της προσοχής όσων αποφάσισαν να κάνουν τα πάντα ώστε το σύνθημα «ποτέ ξανά φασισμός» να μην παραμείνει απλό σύνθημα που με το χρόνο χάνει τη σημασία του, αλλά, αντίθετα, να αποτελεί μόνιμο σκοπό της καθημερινής πράξης των πολιτών και των πολιτικών και κοινωνικών θεσμών. Σε ορισμένες χώρες η Πολιτική Παιδεία αιχμαλωτίστηκε στο πλαίσιο ενός μαθήματος της μορφής «Αγωγή του Πολίτη» και, στην καλύτερη περίπτωση, δεν προσέφερε τίποτε στον εκδημοκρατισμό της κοινωνίας, ενώ συχνά είχε αντίθετα αποτελέσματα, καθώς μετατρεπόταν σε ανούσια αποστήθιση πληροφοριών ή σε όργανο χειραγώγησης των μαθητών από τις εκάστοτε κυβερνήσεις. Σε άλλες, όμως, χώρες, η Πολιτική Παιδεία έγινε συστατικό στοιχείο όλων των μαθημάτων σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης, και, επιπλέον, έγινε συστατικό στοιχείο των υπηρεσιών που καλούνται να προσφέρουν στην κοινωνία τα πολιτικά κόμματα και τα εργατικά συνδικάτα. Τα τελευταία, για την επιτυχία του στόχου τους, ίδρυσαν σχετικά ιδρύματα που σιγά σιγά αναπτύχθηκαν σε ισότιμο και πολύτιμο εταίρο του εκπαιδευτικού συστήματος.

Στο Βερολίνο τα ιδρύματα αυτά παρουσίασαν ένα εντυπωσιακό φάσμα δραστηριοτήτων που ξεκινά από τη μελέτη του φαινομένου της Ακροδεξιάς, περνά μέσα από τη συστηματική ανάπτυξη στρατηγικών αντιμετώπισής της και καταλήγει στην πρακτική εργασία μέσα στα εργοστάσια, στα σχολεία και στους τόπους συνάντησης των νέων. Από την πλευρά τους, οι συνδικαλιστές και οι συνδικαλίστριες από την Ελλάδα και την Κύπρο παρουσίασαν περισσότερο μεμονωμένες προσπάθειες κάποιων οργανώσεων, κάποιων πανεπιστημιακών τμημάτων και, κυρίως, μεμονωμένων προσώπων, με κύριο χαρακτηριστικό όλων των δραστηριοτήτων τον εξωθεσμικό τους χαρακτήρα και την έλλειψη συντονισμού μεταξύ τους.

Το συμπέρασμα που προέκυψε από τη συνάντηση δεν είναι ότι κάποιες χώρες έχουν γνώση και παραγωγή σε θέματα αντιμετώπισης του ναζισμού, ενώ κάποιες άλλες είναι υποχρεωμένες, ακόμη και σε αυτό το πεδίο, να προσφύγουν σε δανεισμό. Προέκυψε, όμως, ότι ιδιαίτερα στις δύσκολες εποχές που ζούμε είναι απαραίτητη η προώθηση της Πολιτικής Παιδείας όλων των πολιτών, και ότι από την επιτυχία αυτού του εγχειρήματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό η επιτυχία μας και στους άλλους τομείς.

 

Κυριακή, 4 Αυγούστου 2013

Καλλιέργεια αντιφασιστικής μνήμης στα αμφιθέατρα


 
Πρόσφατα, ένας συνδικαλιστής μού είπε -σε δημόσια εκδήλωση- ότι "οι καθηγητές Πανεπιστημίου ποτέ δεν ασχολήθηκαν με την καλλιέργεια αντιφασιστικής μνήμης στους φοιτητές και στις φοιτήτριές τους". Η γενίκευση, όπως πάντα, κρύβει ευθύνες, ανακυρήσσοντας σε "φυσικό νόμο" την έλλειψη ενδιαφέροντος ή την έλειψη επιστημονικής και πολιτικής διορατικότητας πολλών καθηγητών Πανεπιστημίου.  Γι' αυτό αναρτώ κάποιες φωτογραφίες από τη συμμετοχή του Χάιντς Κούνιο -ενός από τους λίγους Εβραίους Θεσσαλονικείς που επέζησαν του Άουσβιτς- στο μάθημα της Αντιρατσιστικής Εκπαίδευσης στο Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης στις 21 Μαΐου 2007. Ένα αμφιθέατρο ασφυκτικά γεμάτο, ένα μάθημα πολλών ωρών, και πολλές εκατοντάδες φοιτητές και φοιτήτριες με τρομερό ενδιαφέρον να μάθουν. Διαπιστώνω συχνά σε πολλές πόλεις της Ελλάδας ότι όσοι και όσες συμμετείχαν σε αυτά τα μαθήματα, σήμερα στέκονται με αποφασιστικότητα και γνώση απέναντι στις ναζιστικές προσπάθειες χειραγώγησης των νέων μας.
Πάντως, για κανένα και καμιά πανεπιστημιακό δεν είναι αργά να θέσουν ακόμη και σήμερα την επιστήμη και τη διδασκαλία τους στην υπηρεσία της υπεράσπισης της Δημοκρατίας, του Ορθού Λόγου και της Ανθρώπινης Αξιοπρέπειας.